Ἐπικαιρότης #1 - Τὸ Greekonomics καὶ οἱ πολιτικοί «μας»

Αὐτὸ τὸ δοκίμιο ξεκινάει μιὰ καινούρια σειρά στὴν ὁποία θὰ ἀσχολοῦμαι μὲ θέματα ἐπικαιρότητος. Ἀνέκαθεν τὸ πρόβλημα τῆς ἐπικαιρότητος ἦτο πὼς τὰ ζητήματα εἶναι ἐφήμερα. Ὡστόσο, σὲ αὐτὴν τὴν σειρὰ θὰ προσπαθῶ νὰ σχολιάζω τὴν ἐπικαιρότητα μὲ στόχο τὴν διάρκεια στὸ χρόνο. Τὸ ἄν θὰ τὰ καταφέρω θὰ τὸ δείξῃ ὁ ἴδιος ὁ χρόνος.

Σὲ ἐτοῦτο τὸ δοκίμιο θὰ ἀσχοληθοῦμε μὲ ἕνα πρόσφατο βίντεο ἀπὸ τὸ κανάλι Greekonomics στὸ Youtube, τὸ ὁποῖο ἔχει τίτλο: Έχουμε τους Πολιτικούς που μας ΑΞΙΖΟΥΝ; Σὲ αὐτὸ τὸ βίντεο ὁ κύριος Μαρινάκης ἔκανε μία ἐξαιρετικὴ ἀνάλυσι τοῦ πολιτικοῦ γίγνεσθαι μὲ γνώμονα τὰ ἐμπόδια εἰσόδου. Δὲν θὰ τὴν ἐπαναλάβω διότι ἔτσι κι ἀλλιῶς δὲν θὰ καταφέρω νὰ ἐπιτύχω τὸ ἐπίπεδο ἀκριβείας ποὺ ἐπετεύχθη ἀπὸ τὸν κύριο Μαρινάκη στὴν διάστασι τῆς Οἰκονομικῆς Ἐπιστήμης. Τὸν εὐχαριστῶ λοιπὸν γιὰ αὐτὸ τὸ περιεχόμενο ὑψηλῆς ποιότητος.

Σὲ αὐτὸ τὸ ἄρθρο θὰ παραθέσω ἕναν καλοπροαίρετο κριτικὸ σχολιασμό (θυμίζω πὼς ἡ κριτικὴ δὲν προϋποθέτει ἐπίκρισι). Ἔτσι ἄλλωστε ἐπικοινωνοῦμε ἀποδοτικά καὶ ἐπέρχεται ἡ πρόοδος. Ἐπισημαίνω πὼς δημοσίευσα μία σύνοψι αὐτοῦ τοῦ δοκιμίου ὡς σχόλιο κάτω ἀπὸ τὸ βίντεο, ἀλλὰ βεβαίως αὐτὸ ἔπεσε στὴν ἀφάνεια, κάτι ποὺ εἶναι λογικὸ ἀφοῦ τὸ βίντεο ἔχει ἤδη σχεδὸν 2,000 σχόλια. Δὲν ξέρω ἄν αὐτὸ τὸ δοκίμιο θὰ βρῇ καλυτέρα τύχη, ἀλλὰ τοὐλάχιστον θὰ εἶναι πιὸ εὔκολα προσβάσιμο.

Ἀρχικὰ, διατηρῶ μία ἐπιφύλαξι καὶ ἀπόστασι ἀπὸ τίτλους ὅπως αὐτοῦ τοῦ βίντεο, εἰδικὰ λόγῳ τῆς χρήσης τῶν κεφαλαίων. Μὲ παραπέμπουν σὲ τίτλους ὅπως «δεῖτε πῶς εἶναι ΣΗΜΕΡΑ ὁ Μανωλάκης ἀπὸ τὸ Καφὲ τῆς Χαρᾶς» ἢ «Τα ΨΕΜΑΤΑ της Κυβέρνησης για την Ακρίβεια». Κι ἐπειδὴ τὸ Greekonomics ἀπέχει παρασάγγας ἀπὸ κανάλια ὅπως τοῦ evangian, μὲ λυπεῖ καὶ μὲ προβληματίζει ποὺ τὸ πρῶτο ἔχει παρομοίους τίτλους μὲ τὸ δεύτερο. Ἐπίσης, ἄς μὴν ξεχνοῦμε πὼς στὶς συμβάσεις ἐπικοινωνίας τοῦ Διαδικτύου, τὰ κεφαλαῖα ὑποδεικνύουν πὼς φωνάζουμε. Λοιπόν, ἔχουμε νομίζω ἀρκετὸ θόρυβο γύρω μας, δὲν χρειάζεται νὰ ἠχορυπαίνουμε περισσότερο τὴν δημόσια σφαῖρα. Δυστυχῶς ὅμως καταλαβαίνω πὼς ἄν θὲς τὸ περιεχόμενό σου νὰ εἶναι δημοφιλές, ἡ σημερινὴ πραγματικότητα σχεδὸν ἐπιτάσει τέτοιες πρακτικές.

Ἄς μεταβοῦμε ὅμως στὸ πιὸ σημαντικὸ ζήτημα. Τὸ κύριο πρόβλημα μὲ τέτοιες ἀναλύσεις εἶναι πὼς κεκαλυμμένα (μολονότι ὄχι ἀπαραιτήτως ἑκούσια) συμβάλουν καὶ διαιωνίζουν τὸ κρατοῦν πρότυπο. Ἐν τέλει, λοιπόν, ἀντὶ νὰ ἀσκοῦν κριτικὴ στὸ πολιτικὸ σύστημα, στὴν πραγματικότητα ἁπλῶς τὸ ὑπηρετοῦν, ἀφοῦ ἐνισχύουν τὰ θεμέλιά του στὶς συνειδήσεις τῶν ἀνθρώπων. Γιὰ νὰ καταλάβουμε πῶς λειτουργεῖ αὐτό, ἄς ξεκινήσουμε μὲ κάποια λόγια τοῦ Noam Chomsky σὲ ρόλο πολιτικοῦ ἀναλυτῆ:

There is a complex system of filters in the media and educational institutions which ends up ensuring that dissident perspectives are weeded out […] So what the media do, in effect, is to take the set of assumptions which express the basic ideas of the propaganda system […] and then present a range of debate within that framework.

Γιὰ νὰ ἐκτιμήσουμε αὐτὸ ποὺ λέει ὁ Chomsky, ἄς ἀναλογισθοῦμε τὸ ἀκόλουθο παράδειγμα. Ἔστω πὼς κατὰ κύριο λόγο οἱ τουρίστες πηγαίνουν στὶς Κυκλάδες. Ἄρα, στὸ συγκεκριμένο παράδειγμα τὸ νὰ πηγαίνῃ κανεὶς στὶς Κυκλάδες εἶναι τὸ κρατοῦν πρότυπο. Ἄς ὑποθέσουμε τώρα πὼς κάποιος θέλει νὰ διατηρήσῃ καὶ μάλιστα να ἐνισχύσῃ τὸ κρατοῦν πρότυπο. Ἕνας ὕπουλος ἀλλὰ ἀποτελεσματικὸς τρόπος νὰ τὸ ἐπιτύχῃ εἶναι νὰ εἰσάγῃ ἕνα πεδίο διαφωνίας ὥστε νὰ δώσῃ τὴν ἐντύπωσι στὸ κοινὸ πὼς ὑπάρχει ἀνοιχτὸς διάλογος, διαφορετικὲς ἀπόψεις, καὶ γενικῶς ἐλευθερία τοῦ λόγου. Τὸ μυστικὸ ὡστόσο εἶναι νὰ βεβαιωθῇ πὼς ἡ διαφωνία περιορίζεται σὲ ἕνα πλαίσιο ἔτσι ὥστε ὅλες οἱ πιθανὲς ἀπόψεις καὶ ἐναλλακτικὲς νὰ ὑποστηρίζουν αὐτὸ τὸ πρότυπο (οὐσιαστικὰ αὐτὴ εἶναι μία ὑλοποίησι τῆς λογικῆς πλάνης τοῦ ψευδούς διλήμματος).

Στὸ συγκεκριμένο παράδειγμα, ἡ προσπάθειά μας μᾶλλον θὰ περιελάμβανε τὸ νὰ πλημμυρίσουμε τὸ Διαδίκτυο μὲ ἄρθρα τὰ ὁποῖα ἀσχολοῦνται μὲ θέματα ὅπως:

• Ἄν ἡ Πάρος ἢ ἡ Νάξος εἶναι καλυτέρα ἐπιλογή
• Διαφωνία μεταξὺ κάποιων ἀνθυποcelebrities γιὰ τὴν ἐκμετάλλευσι τῶν ἐργατῶν στὴν Μύκονο, μὲ τὸν ἰσχυρισμὸ πὼς στὴν Σαντορίνη ἡ συνθῆκες εἶναι καλύτερες
• Κλπ.

Ἀς προσέξουμε τὸ ἐξῆς. Πρῶτον, οἱ Κυκλάδες δὲν ἀναφέρονται ρητά πουθενά. Τὸ κρατοῦν πρότυπο ἄρα ὑποκρύπτεται καὶ παραμένει στὸ παρασκήνιο. Δεύτερον, ἐνῷ φαινομενικὰ ὑπάρχουν διαφωνίες, ὅλες περιορίζονται στὸ πλαίσιο τοῦ ὅτι ὁ ἱδανικὸς προορισμὸς βρίσκεται στὶς Κυκλάδες. Οἱ διαφωνίες δίνουν τὴν ἐντύπωσι στὸ κοινὸ πὼς ἔρχεται σὲ ἐπαφὴ μὲ ὅλες τὶς διαφορετικὲς ἀπόψεις, πὼς διαμορφώνει σφαιρικὴ ἄποψι, κλπ. Φεῦ, ἡ πονηριὰ βρίσκεται στὸ γεγονὸς πὼς καμία ἄποψι δὲν ἀμφισβητεῖ τὸ ἄν ὑπάρχουν καλύτερες ἐπιλογὲς ἐκτὸς τῶν Κυκλάδων. Κεκαλυμμένα, λοιπόν, ὅλες οἱ ἀπόψεις δροῦν ὡς ἔρεισμα στὴν διαιώνισι τοῦ κρατοῦντος προτύπου.

Ἕνας ἔξυπνος προπαγανδιστὴς θὰ προχωροῦσε ἕνα βῆμα παραπέρα. Συγκεκριμένα, θὰ δημιουργοῦσε ἕνα πλασματικὸ κρατοῦν πρότυπο (ἢ ἂν ἦτο τυχερὸς θὰ ἐξεμεταλλεύετο ἕνα ἤδη ὑπάρχον) ἐντὸς τοῦ πραγματικοῦ κρατοῦντος προτύπου, τὸ ὁποῖο στὴν συνέχεια θὰ καταπολεμοῦσε, πολὺ ἁπλὰ γιὰ νὰ ἀποπροσανατολίσῃ τὸ κοινὸ ἀπὸ τὸ πραγματικὸ κρατοῦν πρότυπο. Γιὰ παράδειγμα, θὰ διέσπειρε τὴν ἄποψι πὼς τὸ κρατοῦν πρότυπο εἶναι νὰ πηγαίνῃ κάποιος στὴν Μύκονο ἢ στὴν Σαντορίνη, καὶ στὴν συνέχεια θὰ δημοσίευε ἄρθρα τὰ ὁποῖα ἀμφισβητοῦν αὐτὴν τὴν ἄποψι, π.χ. δημοσιεύοντας ἄρθρα ποὺ προωθοῦν ἐναλλακτικὰ καὶ λιγότερο δημοφιλῆ νησιὰ τῶν Κυκλάδων. Ἔτσι, στὴν ἴδια λογική, τὸ κοινὸ θὰ βίωνε τὴν ψευδαίσθησι πὼς ὑπάρχουν φωνὲς ἐκεῖ ἔξω ποὺ ἀντιστέκονται στὸ κρατοῦν πρότυπο. Στὴν πραγματικότητα βεβαίως, ὅλα αὐτὰ ἁπλῶς ἐνισχύουν τὴν ὑπάρχουσα κατάστασι καὶ τοὺς ὅρους της.

Αὐτὸ εἶναι ἕνα ἁπλοποιημένο παράδειγμα. Καταλαβαίνω πὼς στὸ συγκεκριμένο παράδειγμα, τὸ μυαλὸ τοῦ μέσου πολίτη πηγαίνει πέρα ἀπὸ τὶς Κυκλάδες, ἀλλὰ γιατί; Διότι στὴν συγκεκριμένη περίπτωσι ὑπάρχουν καὶ φωνὲς ἐκτὸς αὐτοῦ τοῦ πλαισίου (φυσικὰ αὐτὲς οἱ φωνὲς ἐπιτρέπονται καὶ ἐνθαρρύνονται ἐπειδὴ αὐτὸ συμφέρει τὴν ἐξουσία). Ὅμως, ὑπάρχουν θεματολογίες στὶς ὁποῖες πολὺ ἁπλὰ δὲν μποροῦμε νὰ βροῦμε φωνὲς ἐκτὸς πλαισίου ἢ ὅπου τέτοιες φωνὲς καταπνίγονται μὲ ποικίλους τρόπους.

Αὐτὸ συμβαίνει μὲ τὴν σημερινὴ κρατοῦσα ἄποψι περί δημοκρατίας. Τὸ μεγαλύτερο μέρος τοῦ πληθυσμοῦ πιστεύει πὼς αὐτὸ ποὺ ὀνομάζουμε σήμερα «ἀντιπροσωπευτικὴ δημοκρατία» δὲν εἶναι μία ἐπιλογὴ ἀλλὰ ἡ μόνη ἐπιλογή. Βασικὰ οἱ διάλογοι στὰ ΜΜΕ, τὸ Youtube, κλπ. ἔχουν καταφέρει ἀκριβῶς νὰ ἐμφυσήσουν στὸν κόσμο πὼς δὲν πρόκειται γιὰ ἐπιλογή· πρόκειται γιὰ νομοτελειακὴ πραγματικότητα, κάτι σὰν τὸν νόμο τῆς βαρύτητος (καὶ αὐτὸ τὸ βίντεο δὲν ἀποτελεῖ ἐξαίρεσι). Δηλαδὴ ὅτι ἐξ’ ὁρισμοῦ—a priori—τὸ ὁτιδήποτε ἄλλο εἶναι τόσο ξεκάθαρα χειρότερο ποὺ δὲν ἀξίζει κἄν νὰ τὸ συζητᾶμε.

Σὲ αὐτὴν ἀκριβῶς τὴν ἄποψι συμβάλει καὶ τὸ βίντεο τοῦ Greekonomics. Ἄς σκεφτοῦμε, τί εἶναι αὐτὸ ποὺ ἀμφισβητεῖ τὸ συγκεκριμένο βίντεο; Συλλογίζεται ἄν ἡ εἴσοδος στὴν Πολιτική, ἢ τοὐλάχιστον ἡ ἄνοδος σὲ θέσι ἀρκετὰ ὑψηλὴ γιὰ νὰ ἔχῃ κάποιος ἀξιώσεις νὰ ἐκλεγῇ, εἶναι μία πραγματικὰ ἐλευθέρα καὶ ἀντιπροσωπευτικὴ διαδικασία. Καὶ καταλήγει πὼς δὲν εἶναι. Ἐφ’ ὅσον αὐτὴ δὲν εἶναι μία δημοφιλὴς ὀπτική, δημιουργεῖται ἡ ἐντύπωσι στὸ κοινὸ πὼς ἀκούει κάτι διαφορετικό, πρωτόγνωρο, κάτι ποὺ ἀντίκειται στὴν ἐξουσία, κάτι ποὺ ἴσως νὰ χαρακτηρίζαμε μέχρι καὶ ριζοσπαστικό. Πράγματι, δὲν εἶναι δημοφιλὴς ἄποψι, καὶ ἄρα ὄντως ὁ μέσος ἀκροατὴς ἀκούει κάτι διαφορετικό. Ἀλλὰ ποιὸ εἶναι τὸ πλαίσιο;

Ἄς ἀναρωτηθοῦμε λίγο. Μόνο καὶ μόνο γιὰ νὰ ξεκινήσουμε τὴν συζήτησι ποὺ ξεκίνησε ὁ κύριος Μαρινάκης, τί πρέπει νὰ ὑποθέσουμε, νὰ θεωρήσουμε δηλαδὴ ὡς δεδομένο; Κατ’ ἐλάχιστον, πὼς οἱ πολιτικοὶ ἐκλέγονται! Ἐπιπροσθέτως, ὁ μέσος ἀκροατὴς ὑποθέτει καὶ διάφορες ἄλλες ἀρχὲς τοῦ συστήματος τὶς ὁποῖες ἄν μιλήσουμε αὐστηρὰ δὲν ὑποθέτει ἡ ἀνάλυσι τοῦ κυρίου Μαρινάκη, ἀλλὰ ἀφοῦ αὐτὲς ἰσχύουν σήμερα καὶ ἀφοῦ δὲν τὶς ἀγγίζει κἄν τὸ βίντεο, εὔλογο εἶναι πὼς κάποιος θὰ τὶς ὑποθέσῃ ὡς φυσικὸ κι ἑπόμενο. Αὐτὸ εἶναι προφανῶς ἄλλο ἕνα χρήσιμο φαινόμενο γιὰ τὴν ἐξουσία (δηλαδὴ ὅτι ὁ λαὸς ὑποθέτει προκειμένες ποὺ δὲν εἶναι ἀπαραίτητες ἀλλὰ ποὺ συμφέρουν τὴν ἐξουσία).

Θὰ γίνω πιὸ συγκεκριμένος. Παρατηρῆστε τὴν διχογνωμία ποὺ ἀναλύει ὁ κύριος Μαρινάκης στὸ 17:00 καὶ μέχρι τὸ τέλος. Βλέποντας κάποιος αὐτὴν τὴν ἀνάλυσι, μᾶλλον θεωρεῖ πὼς ἔχει ἔρθη σὲ ἐπαφὴ μὲ ὅλο τὸ φάσμα ὄχι ἁπλὰ τῶν ὑπαρχουσῶν ἀπόψεων, ἀλλὰ τῶν πιθανῶν ἀπόψεων (τὸ πρῶτο εἶναι προφανῶς ἕνα ὑποσύνολο τοῦ δευτέρου). Ἐν τούτοις, ὅλες αὐτὲς οἱ ἀπόψεις περιορίζονται σὲ ἕνα συγκεκριμένο πλαίσιο μὲ ἕνα σωρὸ προκείμενες τὶς ὁποῖες αὐτὸ τὸ βίντεο θεωρεῖ εἴτε νομοτελειακὰ δεδομένες ἢ τόσο προφανῶς σωστὲς ποὺ δὲν χρειάζεται ὄχι ἁπλὰ νὰ τὶς ἀμφισβητήσουμε ἀλλὰ οὔτε κἄν νὰ τὶς ἀναφέρουμε. Γιὰ παράδειγμα: ὅτι ὑπάρχει τὸ κράτος μὲ τὴν σημερινή, Νεωτερικὴ μορφή του· ὅτι οἱ πολιτικοὶ ἐκλέγονται· ὅτι τὸ σύστημα εἶναι καπιταλιστικό· καὶ γενικῶς, ὅτι ἡ ἐξουσία καὶ ἡ ἰσχύς, εἴτε πολιτικὴ εἴτε οἰκονομική, ἔχει τὴν μορφὴ ποὺ ἔχει πάρει στὸν σημερινὸ Δυτικὸ Κόσμο.

Ἄρα, αὐτὸ τὸ βίντεο ἐμμέσως ἐπικοινωνεῖ πὼς δὲν ὑπάρχει τίποτα ἀρνητικό (ἢ τοὐλάχιστον δὲν ὑπάρχει καλυτέρα ἐναλλακτική) μὲ τὰ θεμέλια τῶν ὑπαρχόντων πολιτικῶν καὶ οἰκονομικῶν συστμάτων τοῦ Δυτικοῦ Κόσμου. Τὸ πρόβλημα εἶναι ἁπλῶς στὶς λεπτομέρειες. Ἄν ὑπάρχῃ διαπλοκή, ἄν ὑπάρχουν ἐμπόδια εἰσόδου, ἄν τὸ χρέος εἶναι βιώσιμο, ἄν τὰ δικαστήρια εἶναι ἀποδοτικά (ἁπλῶς παραθέτω μία σειρὰ ἀπὸ ζητήματα ποὺ ἔχουν ἀνακύψει στὰ βίντεο τοῦ Greekonomics). Αὐτὲς εἶναι οἱ λεπτομέρειες, ποὺ βεβαίως κάνουν τὴν διαφορά, ἀλλὰ ἐκεῖ περιορίζεται τὸ πεδίο δράσης ἐν δημοκρατίᾳ. Ἄλλωστε συχνὰ ὁ κύριος Μαρινάκης ἀναφέρει ἄλλα κράτη – ὅπως τὴν Σιγκαπούρη – ποὺ εἶναι ἐξαιρετικὰ ἐπιτυχημένα καὶ προφανῶς ἔχουν τὰ ἴδια θεμέλια. Τί ἀλλάζει καὶ τὰ κάνει ἐπιτυχημένα; Οἱ λεπτομέρειες ποὺ ἀναφέραμε. Ἔτσι δημιουργοῦμε τὴν ψευδαίσθησι ὅτι ἡ δημοκρατία εἶναι μία καὶ εἶναι αὐτὸ ποὺ ζοῦμε καὶ ἐμεῖς καὶ ἡ Σιγκαπούρη. Αὐτὴ εἶναι ἡ μόνη ἐκδοχή της. Δὲν ἔχει νόημα νὰ μιλᾶμε γιὰ πλαίσιο γιατὶ τὸ ὑπάρχον εἶναι τὸ μόνο εὔλογο πλαίσιο. Ἁπλῶς ἐντὸς πλαισίου ἡ Σιγκαπούρη ἔχει διευθετήσει πιὸ ἀξιοκρατικὰ ἢ ἀποδοτικὰ τὶς λεπτομέρειες.

Ὡστόσο ὑπάρχει πραγματικότητα ἐκτὸς αὐτοῦ τοῦ πλαισίου. Γιὰ παράδειγμα, ὑπάρχει ἡ ἄποψι πὼς αὐτὸ ποὺ ἔχουμε σήμερα εἶναι ἐκλόγιμη μοναρχία καὶ ὄχι δημοκρατία. Πὼς ὁ ὅρος «ἀντιπροσωπευτικὴ δημοκρατία» ἁπλῶς δὲν βγάζει νόημα. Πὼς ἡ οἰκονομικὴ διαδικασία θὰ μποροῦσε νὰ ἔχῃ μορφὴ ἑταιρικῆς συντεχνίας καὶ ὄχι τῆς μονομεροῦς συσσώρευσης ποὺ δημιουργεῖ ὤνια ἐργασία καὶ σχέσεις ἐξάρτησης. Αὐτὲς οἱ ἀπόψεις ἔχουν ἀναπτυχθῆ ἐδῶ καὶ δεκαετίες ἀπὸ τὸν κύριο Γ. Κοντογιώργη (καὶ ὄχι μόνο). Παραθέτω ἕνα short βίντεο γιὰ νὰ πάρετε μία ἰδέα. Εἶναι ἀπόσπασμα μίας συνέντευξής μου μὲ τὸν κύριο Κοντογιώργη στὴν ὁποία δούλευα γιὰ 1,5 χρόνο. Ἀλλὰ φυσικὰ δὲν χρειάζεται νὰ δῆτε τὸ δικό μου περιεχόμενο. Μπορεῖτε νὰ ψάξετε γιὰ ἄλλο σχετικὸ περιεχόμενο.

Ἐν κατακλεῖδι, ἡ συζήτησι ἐντὸς τοῦ κρατοῦντος πλαισίου ἐξουσίας ἁπλῶς ἐνισχύει τὴν ἐν προκειμένῳ ἐξουσία. Ἡ ὅποια ἀμφισβήτησι ἐντὸς πλαισίου στοχεύει μόνο σὲ ἐπιφανειακὲς πτυχὲς καὶ ὄχι στὰ θεμέλια τοῦ συστήματος. Ἐν τέλει, δηλαδή, ὁ κριτικός ἐνδύεται τὸν ρόλο τοῦ ἀντικομφορμιστῆ σκεπτομένου, τοῦ θιασώτη τῆς πολιτικῆς ἀνυπακοῆς, ἀλλὰ στὴν πραγματικότητα ἁπλῶς ὑπηρετεῖ τὸ σύστημα. Ὁ κ. Μητσοτάκης ὅπως καὶ ὅλα τὰ πολιτικὰ τζάκια θὰ πρέπῃ νὰ χαίρονται μέ τέτοιες ἀναλύσεις, ἀλλὰ ἀμφιβάλω πὼς ἔχουν τὴν ἱκανότητα νὰ κατανοήσουν τὰ περί κρατοῦντος προτύπου.

Ὅλα αὐτὰ βέβαια δὲν ἀναιροῦν τὸ γεγονός πὼς ὁ κύριος Μαρινάκης ἀποτελεῖ φάρο γνώσης, σκέψης, εὐπρεπείας, παρρησίας, ποιότητος καὶ συμβολῆς πρὸς τὴν ἐλευθερία αὐτῆς τῆς χώρας. Ἄλλωστε ὁ κύριος Μαρινάκης δὲν χρειάζεται τὰ δικά μου εὔσημα. Ἔχει τὰ παράσημα ποὺ τοῦ φόρεσαν τὰ κανάλια τῆς διαπλοκῆς ὅταν ἀπείλησαν τὴν σωματικὴ ἀκεραιότητα τῆς οἰκογενείας του, τοῦ ἤσκησαν λογοκρισία καὶ ἐπιβεβαίωσαν πὼς χτύπησε φλέβα. Σᾶς εὐχαριστοῦμε κύριε Μαρινάκη καὶ εἶμαι σίγουρος πὼς ἤδη ἔχετε συνεισφέρει περισσότερα στὴν πορεία πρὸς τὴν ἐλευθερία αὐτῆς τῆς χώρας ἀπὸ ὅ,τι ἔχουν καταφέρει τὰ δικά μου ἄρθρα.

Στὸ 1:06 ὁ κύριος Μαρινάκης παραθέτει δύο ἀποσπάσματα, τὰ ὁποῖα ἰσχυρίζεται πὼς ἀνήκουν στὸν Πλάτωνα καὶ στὸν Ἀριστοτέλη. Πιστεύω πὼς χρησιμεύει μία σχετικὴ ἀνάλυσι.

Κατ’ ἀρχάς, ὁ Πλάτωνας ποτὲ δὲν χρησιμοποίησε τὶς λέξεις «ψυχοσύνθεσι» καὶ «συμπεριφορά», τὶς ὁποῖες τοῦ ἀποδίδει ὁ κύριος Μαρινάκης. Ἀμφότερες εἶναι μεταγενέστερες κατὰ αἰῶνες. Ἡ λέξι ποὺ χρησιμοποίησε ὁ Πλάτωνας εἶναι «ἦθος». Ἐπειδὴ τὴν χρησιμοποιοῦμε καὶ σήμερα μὲ σχεδὸν πανομοιότυπη σημασία, τὸ νὰ τὴν μεταφράσωμε ὡς «ψυχοσύνθεσι καὶ συμπεριφορά» ἀποτελεῖ ἑρμηνεία καὶ ὄχι μετάφρασι. Ἄν θέλουμε νὰ συλλάβουμε ὅλο τὸ εὗρος τῆς λέξης «ἦθος» στὰ Ἀρχαῖα, θὰ μπορούσαμε νὰ τὴν συνοδέψουμε στὴν μετάφρασι μὲ τὴν λέξι «συνήθεια», ὅπως κάνει ὁ Σκουτερόπουλος. Ἔτσι καταφέρνουμε νὰ πιάσουμε καὶ τὴν σημασία Ethik/ethic π.χ. κατὰ Weber. Ἰδιαίτερα προβληματικὴ δὲ εἶναι ἡ λέξι «ψυχοσύνθεσι» διότι συνοδεύεται ἀπὸ βαριὲς συμπαραδηλώσεις τῆς Νεωτερικότητος καὶ τῶν σὺν αὐτῷ ἐπιστημῶν. Καταλήγει λοιπὸν ἡ ἑρμηνεία νὰ εἶναι ἀξιακὴ προβολή στὸ παρελθόν. Γενικά δὲν πιστεύω πὼς ὑπάρχει κάτι κατηγορηματικὰ ἀρνητικὸ μὲ τὶς ἑρμηνεῖες. Γιὰ παράδειγμα, ὁ Κωνσταντίνος Δ. Γεωργούλης ἔχει δημοσιεύσει μιὰ πολὺ ὡραῖα καὶ πολὺ πιὸ ἐλευθέρα ἑρμηνεία τοῦ ἀποσπάσματος αὐτοῦ. Ὅμως κατὰ τὴν γνώμη θὰ πρέπῃ νὰ ἀναφέρεται ρητά πὼς πρόκειται γιὰ ἑρμηνεία. Ἰδανικά, θὰ ἤθελα νὰ δικαιολογηθῇ γιατί ἐπελέχθη ἑρμηνεία καὶ ὄχι μετάφρασι.

Ὅσον ἀφορᾶ τὸ ἐδάφιο ἀπὸ τὸν Ἀριστοτέλη, λυπᾶμαι ἀλλὰ δὲν κατάφερα νὰ βρῶ τέτοιο ἐδάφιο. Μᾶλλον ἀναφέρεται στὸ 1253α.19-29. Ἐκεῖ ὁ Ἀριστοτέλης μᾶς λέει πὼς «πρότερον δὲ τῇ φύσει πόλις […] καὶ ἕκαστος ἡμῶν ἐστιν», δηλαδὴ (σὲ ἐλευθέρα ἑρμηνεία) «ἡ πόλις ἀπὸ τὴ φύση της προηγεῖται τοῦ ἑκάστου ἀπὸ ἐμᾶς», δηλαδὴ προηγεῖται τοῦ ἀτόμου. Δὲν μιλάει γιὰ λαό, κι αὐτὸ ἔχει σημασία διότι σὲ αὐτὸ τὸ σημεῖο ὁ Ἀριστοτέλης ἀντιπαραβάλλει τὴν μονάδα μὲ τὸ ὅλον. Καὶ ἐπίσης δὲν πρόκειται γιὰ «παραγωγή». Πρόκειται γιὰ κάτι πολὺ βαθύτερο στὴν ὀντολογία τοῦ Ἀριστοτέλη γιὰ τὸ τί προηγεῖται τίνος. Ἐν πάσῃ περιπτώσει, ἂς ποῦμε πὼς σὲ αὐτὸ τὸ κομμάτι μᾶς δίνει τὴν μία κατεύθυνσι ποὺ ἀναφέρει ὁ κύριος Μαρινάκης. Ὅμως ἡ ἄλλη κατεύθυνσι δὲν φαίνεται πουθενά. Ὁ Ἀριστοτέλης ἀναπτύσσει ἕναν συγκλονιστικὸ ἀλλὰ διαφορετικὸ συλλογισμὸ καταλήγοντας στὸ ὅτι «ὁ δὲ μὴ δυνάμενος κοινωνεῖν ἢ μηδὲν δεόμενος διʼ αὐτάρκειαν οὐθὲν μέρος πόλεως, ὥστε ἢ θηρίον ἢ θεός». Δηλαδή: «αὐτὸς ποὺ δὲν εἶναι δυνάμενος νὰ συμμετέχῃ σὲ κοινωνία ἢ αὐτὸς ποὺ δὲν χρειάζεται νὰ εἶναι μέρος πόλεως λόγῳ αὐταρκείας, εἶναι ἢ θηρίο ἢ θεός».

Πιάνοντας τὸ νῆμα ἀπὸ τὸ προηγούμενο σημεῖο, τὸ νὰ λέμε πὼς ὁ Ἀριστοτέλης ἀνέφερε αὐτὰ τὰ πράγματα χωρὶς «καμία λογικὴ τεκμηρίωσι», ὅπως διατείνεται ὁ κύριος Μαρινάκης, εἶναι θεωρῶ τοὐλάχιστον ἄδικο. Προφανῶς δὲν λέω πὼς οἱ συλλογισμοί του Ἀριστοτέλους εἶναι ἀκλόνητοι ἢ πὼς παραθέτει κάτι ἀδιάσειστο ὅπως π.χ. μία ἀπόδειξι σὲ Τυπικὴ Λογική. Ὅμως νομίζω πὼς τὸ νὰ λέμε πὼς οἱ πολύπλοκοι ἀλλὰ μεγίστης διαυγείας συλλογισμοὶ τοῦ Ἀριστοτέλη δὲν ἔχουν καμία λογικὴ εἶναι μία ἁπλοϊκὴ ἀνάγνωσι.